5510 Sayılı Kanun’da İşveren Yükümlükleri

5510 Sayılı Kanun’da İşveren Yükümlükleri

Bilindiği üzere; 31.05.2006 tarihli 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu 01.10.2008 tarihi itibariyle yürürlüğe girmiştir. 5510 sayılı Kanun’da sigortalılar, 4. maddesinde düzenlenmiş olup, birinci fıkrasının (a) bendinde hizmet akdine istinaden çalışanlar, (b) bendinde kendi nam ve hesabına çalışanlar, (c) bendinde ise kamu idarelerinde devlet memuru olarak çalışanlar olmak üzere sınıflandırılmıştır. 4/1-a ila 4/1-c kapsamındaki sigortalıları çalıştıran gerçek veya tüzel kişiler ile tüzel kişiliği olmayanlar işveren olarak nitelendirilmiştir. Bu çalışmada, bir hizmet akdine istinaden işçi çalıştıran özel sektör işverenlerin yükümlülükleri, 5510 sayılı Kanun, bu Kanun gereğince çıkartılan yönetmelikler, tebliğler, genelgeler ve genel yazılar ışığında, başlıklar altında irdelenmeye çalışılacaktır. II- YÜKÜMLÜKLER
A- SİGORTALILARIN İŞE BAŞLAMALARININ BİLDİRİLMESİ

İşverenler, sigortalı sayılanları çalışmaya başladıkları tarihten önce Kuruma[1] e-sigorta yoluyla bildirmekle yükümlüdür. Ancak, bu genel kuraldan başka aşağıdaki iş veya işyerlerinde istisnai süreler geçerlidir. Bunlar;

● İnşaat, balıkçılık ve tarım işyerlerinde çalışan sigortalılar, en geç çalışmaya başlatıldığı gün bildirilmelidir.
● Yabancı ülkelere sefer yapan ulaştırma araçlarına sefer esnasında alınarak çalıştırılan sigortalılar, çalışmaya başladıkları tarihten itibaren en geç 1 ay içinde bildirilmelidir.
● Kuruma ilk defa işyeri bildirgesi verecek işyerlerinde, ilk defa sigortalı çalıştırmaya başlanılan tarihten itibaren en geç 1 ay içinde bildirilmelidir.

İlk işyerindeki çalışmasına ait sigortalı işe giriş bildirgesi verilerek, tescil işlemi yapılmış olan sigortalının, naklen ve hizmet akdi sona ermeden aynı işverenin aynı ya da başka bir Ünitede[2] tescil edilmiş diğer işyerinde çalışmaya başlaması hâlinde, işe giriş bildirgesi yasal süre dışında verilse dahi idari para cezası uygulanmayacaktır.
Aylık prim ve hizmet belgesini zorunlu olarak e-sigorta yoluyla verenler (bunlar, en az 2 sigortalı çalıştıran işverenlerdir);

● 01.11.2008 tarihinden itibaren sigortalı tekrar işe giriş bildirgesini,
● 01.12.2008 tarihinden itibaren ise sigortalı ilk işe giriş bildirgesini
zorunlu olarak e-sigorta yoluyla internet üzerinden vereceklerdir.[3]

Sigortalı işe giriş bildirgesini; Kurum tarafından belirlenen şekle ve usule uygun vermeyenler veya internet, elektronik veya benzeri ortamda göndermekle zorunlu tutulduğu halde anılan ortamda göndermeyenler veya 5510 sayılı Kanun’da belirtilen süre içinde vermeyenlere, her bir sigortalı için aylık asgarî ücret tutarında idarî para cezası uygulanır.

Bildirgenin verilmediğinin; mahkeme kararından veya Kurum’un denetim ve kontrolle görevlendirilmiş ilgili memurlarınca[4] yapılan tespitlerden ya da diğer kamu idarelerinin denetim elemanlarının kendi mevzuatları gereğince yapacakları soruşturma, denetim ve incelemelerden veya bankalar, döner sermayeli kuruluşlar, kamu idareleri ile kanunla kurulan kurum ve kuruluşlardan alınan bilgi ve belgelerden anlaşılması halinde bildirgeyi vermekle yükümlü olanlar hakkında her bir sigortalı için asgari ücretin 2 katı tutarında idari para cezası uygulanır.
İşyeri esas alınmak suretiyle bildirgenin verilmediğine ilişkin; mahkemenin karar tarihinden, Kurum’un denetim ve kontrolle görevlendirilmiş ilgili memurlarının tespit tarihinden, diğer kamu kurum ve kuruluşlarının denetim elemanlarının rapor tarihinden, bankalar, döner sermayeli kuruluşlar, kamu idareleri ile kanunla kurulan kurum ve kuruluşlardan alınan bilgi veya belgelerin Kuruma intikal tarihinden itibaren 1 yıl içinde yukarıda sayılan durumlardan biriyle tekrar bildirge verilmediğinin anlaşılması halinde, bildirgeyi vermekle yükümlü olanlar hakkında bu defa her bir sigortalı için asgari ücretin 5 katı tutarında idari para cezası uygulanır.

B- SİGORTALILARIN İŞTEN AYRILIŞLARININ BİLDİRİLMESİ

Sigortalıların sigortalılıkları, hizmet akdinin sona erdiği tarihte sona erer ve bu tarih işverenler tarafından 10 gün içinde sigortalı işten ayrılış bildirgesi ile Kuruma e-sigorta ile bildirilir.

Sigortalı işten ayrılış bildirgesine kaydedilen bilgiler, ayrıca ilgili aylık prim ve hizmet belgesinde de gösterilir. Aylık prim ve hizmet belgesi ile sigortalı işten ayrılış bildirgesi arasındaki mutabakatsızlık, işverenle yapılacak yazışma sonucunda giderilir. 10 günlük süre dolmadan aylık prim ve hizmet belgesi verilmiş ise ayrıca sigortalı işten ayrılış bildirgesi verilmez.

28.02.2009 tarihli ve 5838 sayılı Kanunla[5] yapılan değişiklikle, 01.08.2009 tarihinden itibaren 5510 sayılı Kanun’un 4/1-a kapsamındaki sigortalıların işten ayrılmalarına ilişkin olarak sigortalı işten ayrılış bildirgesinin verilmemesi durumunda, işverenlere aylık asgari ücret tutarında idari para cezası uygulaması getirilmiştir.

C- İŞYERİNİN BİLDİRİLMESİ

İşyerinde sigortalı çalıştıran, böyle bir işyerini devir alan veya bu nitelikte işyeri kendisine intikal eden işveren, işyeri bildirgesini düzenleyerek en geç sigortalı çalıştırmaya başladığı tarihte e-sigorta ile göndermek zorundadır. Sonradan verilen işyeri bildirgelerinin e-sigorta ile kabul edilmesi hususunda Kurum yetkili kılınmıştır. Bu durumda, şu anda, e-sigorta yolu dışında elden veya posta yoluyla gönderilmektedir.

29.06.1956 tarih ve 6762 sayılı Türk Ticaret Kanunu hükümlerine tâbi şirketlerin nevilerinin değişmesi, birleşmesi veya diğer bir şirkete katılması durumunda, bu hususların ticaret siciline tesciline ilişkin ilân tarihini takip eden 10 gün içinde; adi şirketlerde şirkete yeni ortak alınması durumunda en geç yeni ortağın alındığı tarihi takip eden 10 gün içinde işyeri bildirgesi ile bildirilmesi zorunludur.

İşyerinin faaliyette bulunduğu adresten başka bir ildeki adrese nakledilmesi, sigortalı çalıştırılan bir işin veya işyerinin başka bir işverene devredilmesi veya intikal etmesi halinde, işyerinin nakledildiği, yeni işverenin işi veya işyerini devraldığı tarihi takip eden 10 gün içinde; işyerinin miras yoluyla intikali halinde ise mirasçıları, ölüm tarihinden itibaren en geç 3 ay içinde, işyeri bildirgesini vermekle yükümlüdür.

İşyerinin aynı il sınırları içinde başka bir adrese nakledilmesi halinde, işyeri bildirgesi verilmez, ancak nakil tarihini takip eden 10 gün içinde adres değişikliğinin eski ve yeni Üniteye bir yazı ile bildirilir. Yeni ünite, nakil bilgilerine dayanarak yeni bir işyeri sicil numarası verir. Eski ünitedeki işyeri dosyasındaki tescile esas bilgi ve belgelerin birer örneği yeni ünitede açılan dosyaya konulur. İşyerlerinde işletme adı değişikliklerinde işyeri bildirgesi verilmez. Değişiklik, Ticaret Sicil Gazetesi’nin de ekli olduğu bir yazı ile Kuruma bildirilir.

İşyeri bildirgesini, Kurum’ca belirlenen şekle ve usule uygun vermeyenler veya Kurum’ca internet, elektronik veya benzeri ortamda göndermekle zorunlu tutulduğu halde, anılan ortamda göndermeyenler veya 5510 sayılı Kanun’da belirtilen süre içinde Kuruma vermeyenlere;

● Bilânço esasına göre defter tutmak zorunda olanlar için, asgarî ücretin 3 katı tutarında,
● Diğer defterleri tutmak zorunda olanlar için, asgarî ücretin 2 katı tutarında,
● Defter tutmakla yükümlü olmayanlar için, bir aylık asgarî ücret tutarında
idarî para cezası uygulanır.

5838 sayılı Kanunla, 01.08.2009 tarihinden itibaren, Kuruma verilen işe giriş, işten ayrılış ve işyeri bildirgeleri, diğer kurumlara (Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı- Çalışma Bölge Müdürlükleri-Türkiye İş Kurumu) verilecek belgeler yerine geçecektir.

D- İŞ KAZASI VE MESLEK HASTALIĞININ BİLDİRİLMESİ

1- İş Kazası Sigorta Olayının Bildirilmesi
● Sigortalıların iş kazası geçirmeleri hâlinde işverenleri tarafından kazanın olduğu yerdeki yetkili kolluk kuvvetlerine derhâl, Kuruma en geç kazadan sonraki 3 iş günü içinde,
● Ülkemiz ile sosyal güvenlik sözleşmesi olmayan ülkelerde iş üstlenen işverenlerce yurt dışındaki işyerlerinde çalıştırılmak üzere götürülen Türk işçilerin iş kazası geçirmesi hâlinde, işvereni tarafından kazanın olduğu ve ülkemiz ile sosyal güvenlik sözleşmesi bulunmayan ülkelerdeki yerel kolluk kuvvetlerine derhâl, Kurum’a ise en geç kazadan sonraki 3 iş günü içinde,
● İşverenin geçici veya sürekli görevle yurt dışında görevlendirdiği ya da yurtdışına götürdüğü sigortalısının yabancı ülkede iken meydana gelen iş kazasının, 3 iş günü içinde, iş kazasının işverenin kontrolü dışındaki yerlerde meydana gelmesi hâlinde, öğrenildiği tarihten itibaren 3 iş günü içinde (Kurum’ca kabul edilebilir belgelenmiş bir mazeretin olması şartıyla bildirim süresi mazeretin ortadan kalktığı, tarihten itibaren başlar.)
● Yukarıdaki sigortalıların işverenin kontrolü dışındaki yerlerde iş kazası geçirmeleri hâlinde, iş kazası ile ilgili bilgi alınmasına engel olacak durumlarda, iş kazasının öğrenildiği tarihten itibaren bildirim süresi 3 iş günü içinde,
İş kazası ve meslek hastalığı bildirgesi ile e-sigorta ile Kuruma bildirilir veya doğrudan ya da posta yoluyla da ilgili Üniteye gönderilebilir. Adi posta veya kargo ile yapılan bildirimlerde Kurum kayıtlarına intikal tarihi, taahhütlü, iadeli taahhütlü veya acele posta ile yapılan bildirimlerde de postaya veriliş tarihi esas alınır.

Sigortalıların iş kazası geçirmeleri hâlinde, yukarıda belirtilen sürelerde işverence bildirim yapılmaması durumunda, bildirimin Kuruma yapıldığı tarihe kadar sigortalıya ödenecek geçici iş göremezlik ödeneği Kurum’ca işverenden tahsil edilir. Kuruma bildirilen hususların gerçeğe uymadığı ve olayın iş kazası olmadığının anlaşılması hâlinde, Kurum’ca bu olay için yersiz olarak yapılmış ödemeler, gerçeğe aykırı bildirimde bulunanlardan ilgili mevzuat hükümlerine göre tahsil olunur.

2- Meslek Hastalığı Sigorta Olayının Bildirilmesi
Meslek hastalığının, meslek hastalığına tutulduğunu öğrenen sigortalı veya bu durum kendisine bildirilen işveren tarafından, bu durumun öğrenildiği günden başlayarak 3 iş günü içinde iş kazası ve meslek hastalığı bildirgesi ile e-sigorta ile Kuruma bildirir veya doğrudan ya da posta yoluyla da ilgili üniteye gönderebilir. Adi posta veya kargo ile yapılan bildirimlerde Kurum kayıtlarına intikal tarihi, taahhütlü, iadeli taahhütlü veya acele posta ile yapılan bildirimlerde de postaya veriliş tarihi esas alınır.

Yukarıda belirtilen bu yükümlülüğü yerine getirmeyen veya yazılı olarak bildirilen hususları kasten eksik ya da yanlış bildiren işverenden Kurum’ca bu olayla ilgili yapılmış bulunan tedavi giderleri, yol parası ve zaruri masraflar ile diğer harcamalar, ödenmişse geçici iş göremezlik ödeneği tahsil edilir.

3- İş Kazası Veya Meslek Hastalıklarında İş Güvenliği İle İlgili Hükümlere Uyulması
İş kazası veya meslek hastalığı işverenin, sigortalıların sağlığını koruma ve iş güvenliği ile ilgili mevzuat hükümlerine aykırı hareketi sonucunda oluşmuşsa işvereni Kuruma karşı sorumlu hâle getirir. İşverenin sorumluluğunun tespitinde kaçınılmazlık ilkesi dikkate alınır. İş kazası veya meslek hastalığı, işverenin kastı sonucunda meydana gelmişse işveren Kuruma karşı sorumlu hâle gelir.

İş kazası veya meslek hastalığı, işverenin kastı veya sigortalıların sağlığını koruma ve iş güvenliği mevzuatına aykırı bir hareketi sonucu meydana gelmişse, Kurum’ca sigortalıya veya hak sahiplerine 5510 sayılı Kanun gereğince yapılan veya ileride yapılması gereken ödemeler ile bağlanan gelirin başladığı tarihteki ilk peşin sermaye değeri toplamı, sigortalı veya hak sahiplerinin işverenden isteyebilecekleri tutarlarla sınırlı olmak üzere, Kurum’ca işverene ödettirilir.

İşveren aleyhine açılacak rücuan tazminat davalarına konu olabilecek tutar, sigortalı ve hak sahiplerine bağlanan gelirin başladığı tarihteki ilk peşin sermaye değerine, Kurum tarafından 5510 sayılı Kanun gereğince yapılan veya ileride yapılması gereken diğer ödemeler eklenerek hesaplanır.

İşveren, yukarıda belirlenen rücuan tazminat davalarına konu olan, Kurum’ca sigortalıya veya hak sahiplerine Kanun gereğince yapılan veya ileride yapılması gereken ödemeler ile bağlanan gelirin başladığı tarihteki ilk peşin sermaye değerinin tamamından kusur oranı kadar sorumludur.

E- GEÇİCİ İŞ GÖREMEZLİK ÖDENEĞİ ÖDEMESİ

İşveren, geçici veya sürekli görevle yurt dışında görevlendirdiği ya da yurtdışına götürdüğü sigortalının, iş kazası, meslek hastalığı, hastalık ve analık hâllerinde, Kurum tarafından işe el konuluncaya kadar, 5510 sayılı Kanuna göre hak kazandığı geçici iş göremezlik ödeneğini ödemekle yükümlüdür. Bu yükümlülüğün yerine getirilmesindeki gecikmeden dolayı işveren, gerek Kurum’un gerekse sigortalının uğrayacağı her türlü zarardan sorumludur. Kurum, 5510 sayılı Kanuna uygun olarak yapılan ve belgelere dayanan geçici iş göremezlik ödenekleri tutarını işverene öder.

F- AYLIK PRİM VE HİZMET BELGESİNİN VERİLMESİ VE İŞYERİNE ASILMASI

1- Kuruma Verilmesi
İşverenler, bir ay içinde çalıştırdığı sigortalıların, sosyal güvenlik destek primine tabi sigortalıların, 4857 sayılı İş Kanunu’nun 7. maddesine göre iş görme edimini yerine getirmek üzere başka işverene geçici olarak devrettiği sigortalıların,

1- Sosyal güvenlik sicil numaralarını[6]
2- Ad ve soyadları ile ikinci soyadı almış olan sigortalıların ilk soyadlarını,
3- Prim ödeme gün sayılarını,
4- Prime esas kazanç tutarlarını,
5- İşe başlama ve işten çıkış tarihlerini,
6- Ayın bazı günlerinde çalışmamış olmaları hâlinde, eksik çalışma nedenlerini,
7- Ay içinde işten ayrılmış olmaları hâlinde, işten çıkış nedenlerini,
8- Sigorta primi, işsizlik sigortası primi ve sosyal güvenlik destek primlerini,
9- Varsa 3568 sayılı Kanuna tabi olan meslek mensubunun adı ve soyadı ile bunların meslekî oda kayıt numarasını,
10- Kurum’ca belirlenen diğer bilgilerini

taşıyan ve çalıştırılan sigortalının durumuna uygun olan örneği Kurum’ca belirlenen aylık prim ve hizmet belgesi ile yine örneği Kurum’ca belirlenen aylık fiilî hizmet süresi zammı prim belgesini, en geç belgenin ilişkin olduğu ayı izleyen ayın 23’üne kadar Kuruma vermekle yükümlüdür.

2- İşyerinde Asılması
Kurum barkodu bulunan, aylık prim ve hizmet belgesinin bir nüshası Kuruma verilmesi gereken sürenin son gününü takip eden günden başlanarak müteakip belgenin verilmesi gereken sürenin sonuna kadar işyerinde sigortalıların görebileceği bir yere asılır. Sigortalısını geçici olarak bir başka işverene devreden işverenler aylık prim ve hizmet belgesinin bir nüshasını işyerine asılmak üzere sigortalısını devrettiği işverene verir. Aynı işverene ait olup, tek sicil numarası verilmiş olan birden fazla işyerlerinde de, aylık prim ve hizmet belgesinin Kurum barkodlu çıktılarının aynı süre içinde sigortalıların görebilecekleri bir yere asılması zorunludur.

Aylık prim ve hizmet belgesinin işyerinde asılı olmaması durumundaaylık asgarî ücretin 2 katı tutarında idarî para cezası uygulanır.

3- Sigortalı Çalıştırmaya Son Verdiğini Bildirmesi
İşverenler, işyerinde sigortalıyı çalıştırmaya son verdiği veya sigortalının işten çıkması durumlarında, sigortalının işten ayrıldığı tarihten itibaren 15 gün içinde durumu ilgili Üniteye bildirmekle yükümlüdür. İşyerinde sigortalı çalıştırmaya ara verdiğini sigortalıyı çalıştırmaya son verdiği tarihten itibaren 15 gün içinde yazılı olarak bildiren işverenin, her ay ayrıca sigortalı çalıştırmadığına ve ücret ödemediğine ilişkin bir bildirimde bulunması gerekmez. Bu yükümlülüğe uyulmaması durumunda herhangi bir idari para cezasının uygulanmaması 5510 sayılı Kanun’da düzenlenmediğinde, idari para cezası uygulanmayacaktır.

4- Eksik Çalışmaların Belgelendirilmesi
Aylık prim ve hizmet belgesi ile birlikte ay içinde 30 günden az çalışan veya eksik ücret ödenen sigortalılara ilişkin;

● Kurum’ca yetkilendirilmiş sağlık hizmeti sunucularından veya işyeri hekimlerinden alınmış istirahatlı olduğunu gösteren raporu,
● Ücretsiz veya aylıksız izinli olduğunu kanıtlayan izin belgesi,
● Disiplin cezası uygulaması, gözaltına alınma ile tutukluluk hâline ilişkin belgeleri,
● Kısmi süreli çalışmalara ait yazılı iş sözleşmesi,
● İşverenin imzasını da taşıyan puantaj kayıtları,
● Grev, lokavt, genel hayatı etkileyen olaylar, doğal afetler nedeniyle işyerinde faaliyetin durdurulduğunu veya işe ara verildiğini gösteren ilgili resmî makamlardan alınan yazı örneği
sigortalıların eksik gün bildirimine ilişkin, bilgi formu ekinde Kuruma verilir veya Acele Posta Servisi, iadeli taahhütlü ya da taahhütlü olarak gönderilir.

Yukarıda sayılan belgelerin geriye yönelik olarak her zaman düzenlenebilir nitelikte olanları, aylık prim ve hizmet belgesinin verilmesi gereken süreden sonra verilmesi hâlinde işleme konulmaz. Bu durumların dışındaki 30 günden az çalışılan sürelere ait geçerli belgeleri belirlemeye Kurum Yönetim Kurulu yetkilidir.

Toplu iş sözleşmesi yapılan işyerlerinde çalışan sigortalılara ilişkin eksik bildirim nedenlerinin aylık prim ve hizmet belgesinde belirtilmesi şartıyla ayrıca belge aranmaz.

G- ÜCRET TEDİYE BORDROSU DÜZENLEMESİ

İşverenler, Kuruma verdikleri prim belgesinde yazılı olanları doğrulayıcı nitelikte olmak üzere aylık ücret tediye bordrosu düzenlemekle yükümlüdürler.
Aylık ücret tediye bordrosunda;
● İşyerinin sicil numarası,
● Bordronun ilişkin olduğu ay,
● Sigortalının adı, soyadı,
● Sigortalının sosyal güvenlik sicil numarası,
● Ücret ödenen gün sayısı,
● Sigortalının ücreti (aylık, haftalık, gündelik, saat veya parça başı ücreti),
● Ödenen ücret tutarı,
● Ücretin alındığına dair sigortalının imzası (Ücretlerin ve diğer ödemelerin makbuz mukabilinde veya banka aracılığı ile yapılması hâlinde ücret tediye bordrosunda imza şartı aranmaz.).
bulunması zorunludur.
Yukarıdaki unsurları ihtiva etmeyen ücret tediye bordroları geçerli sayılmaz.
Ücret tediye bordrolarında yukarıda belirtilen unsurlardan herhangi birini ihtiva etmeyen ücret tediye bordroları geçerli sayılmaz ve her bir geçersiz ücret tediye bordrosu için aylık asgari ücretin yarısı tutarında idarî para cezası uygulanır.

Tehlike sınıfları farklı olan işyerlerinde çalışan sigortalıların aylık ücret tediye bordroları işverence ayrı ayrı düzenlenir.

Aynı işverene ait iş veya işyerleri ile ilgili defter veya kayıtların müştereken tutulmuş olması ve bu defter veya kayıtların, her iş veya işyeri için ayrı ayrı verilmiş olan aylık prim ve hizmet belgesinde yazılı kazançlar toplamı ile uyumlu olması hâlinde, iş veya işyeri kayıtlarının verilen bu belgelerde yazılı olanları doğrulayıcı nitelikte olduğu kabul edilir.

17.04.2008 tarihli 5754 sayılı Kanun’un[7] 85 inci maddesi ile ücret ve ücret niteliğindeki ödemelerin bankalar vasıtasıyla yapılması zorunlu tutulmuştur. Ücret, Prim, İkramiye ve Bu Nitelikteki Her Türlü İstihkakın Bankalar Aracılığıyla Ödenmesine Dair Yönetmelik[8] hükmü gereğince, ücretlerin banka vasıtasıyla ödenmesinde işçi sayısı belirlenmiştir. İşverenler Türkiye genelinde çalıştırdıkları işçi sayısı 10 ve daha fazla ise ödenecek net tutarın bankalar aracılığıyla ödemekle yükümlüdürler.

H- İŞYERİ KAYITLARININ SAKLANMASI VE İBRAZ EDİLMESİ

İşverenler, işyeri ile ilgili tüm defter ve belgeleri, istenilmesi hâlinde, Kurum’un denetim ve kontrolle görevlendirilmiş ilgili memurlarına göstermek üzere, ilgili bulundukları yılı takip eden takvim yılından başlayarak 10 yıl süreyle saklamak zorundadırlar.

Sigortalıyı devir alan işverenler, devredilen sigortalılarla ilgili yükümlülüklerini yerine getirmişler ise, yükümlülüklerini yerine getirdikleri sigortalılarla ilgili kendilerine ait işyeri kayıt ve belgelerini yukarıda belirtilen sürelerle saklamak zorundadır.

10 yıllık süre; 2008 yılı için 5 yıl, 2009 yılı için 6 yıl, 2010 yılı için 7 yıl, 2011 yılı için 8 yıl, 2012 yılı için 9 yıl, 2013 yılı ve sonrası için 10 yıl olarak uygulanacaktır.

Yapılacak tebligat üzerine defter ve belgeler, incelemeyi yapacak denetim ve kontrolle görevlendirilmiş ilgili memurun tebligatta belirttiği adrese getirilir. Ancak, işverenler tarafından defter ve belgelerin işyerinde ya da belge ile kanıtlanması kaydıyla işletme merkezinde incelenmesinin yazılı olarak istenilmesi veya bu isteğin bir tutanakla tespit edilmesi hâlinde, denetim ve kontrolle görevlendirilmiş ilgili memurca da teftişe elverişli bulunursa inceleme orada yapılabilir.

Denetim ve kontrolle görevlendirilmiş ilgili memurların istemeleri hâlinde işverenler, bilgisayar ortamında sakladığı işyeri kayıt ve belgelerini manyetik ortamda verirler. İşveren, denetim ve kontrolle görevlendirilmiş ilgili memurlara uygun donanım ve yazılımlar, terminallere ulaşım imkânları ve uzman personel sağlamak zorundadır.
Defter ve belgeler, 11.02.1959 tarihli ve 7201 sayılı Tebligat Yasası’na göre yapılacak bildirim ile istenilebileceği gibi, işveren ile düzenlenecek tutanakla da istenebilir.

Yapılacak tebligata rağmen, 15 gün ya da haklı bir sebep ileri sürülerek yazılı istekte bulunulması veya bu durumun ilgililerin şahsen başvurusu ile bir tutanakla tespiti üzerine verilen mehil süresi içinde ibraz edilmeyen defter ve belgelerin daha sonra ibraz edilmesi hâlinde de gerekli inceleme yapılır.

İşveren tarafından haklı bir sebep ileri sürülerek istenilen mehil süresi, ilgili denetim ve kontrolle görevlendirilmiş memurca belirlenir ve ilgiliye yazılı bildirilir. Zamanaşımının söz konusu olduğu hâllerde mehil süresine ilişkin istekler kabul edilmez.

Defter ve belgelerin ibraz edilmeyeceği veya mevcut olmadığı işveren tarafından yazılı olarak bildirildiği ya da bu durum ilgili denetim ve kontrolle görevlendirilmiş memurca bir tutanakla tespit edildiği takdirde, ilgililere defter ve belgelerin ibrazı hususunda ayrıca tebligat yapılmaz.

Kurum’ca yapılan yazılı ihtara rağmen 15 gün içinde mücbir sebep olmaksızın yerine getirmeyenlere;
● Bilânço esasına göre defter tutmakla yükümlü iseler, aylık asgarî ücretin 12 katı tutarında,
● Diğer defterleri tutmakla yükümlü iseler, aylık asgarî ücretin 6 katı tutarında,
● Defter tutmakla yükümlü değil iseler, asgarî ücretin 3 katı tutarında
idari para cezası uygulanır.

I- SİGORTA PRİMLERİNİ ÖDEMELERİ

İşverenler, bir ay içinde çalıştırdıkları sigortalıların prime esas kazançları üzerinden hesaplanacak sigortalı hissesi prim tutarlarını sigortalıların ücretlerinden keserek, kendi hissesine isabet eden prim tutarlarını da bu tutarlara ekleyerek en geç takip eden ay/dönemin sonuna kadar Kuruma ödeyeceklerdir. Ödeme süresinin son gününün resmi tatile rastlaması halinde ise, prim tutarları, en geç son günü izleyen ilk iş günü içinde Kuruma ödenecektir. Örneğin; A Limited Şirketi, 2008/Aralık ayında çalıştırmış olduğu sigortalıların primlerini ise 31.01.2009 tarihinin Cumartesine rastlaması nedeniyle 02.02.2009 Pazartesi günü ödeyecektir.

İ- YETERLİ İŞÇİLİK BİLDİRMELERİ

İşverenin, işin emsaline, niteliğine, kapsam ve kapasitesine göre işin yürütümü açısından gerekli olan sigortalı sayısının, çalışma süresinin veya prime esas kazanç tutarının altında bildirimde bulunduğunun tespiti halinde, işin yürütümü açısından gerekli olan asgarî işçilik tutarı; yapılan işin niteliği, kullanılan teknoloji, işyerinin büyüklüğü, benzer işletmelerde çalıştırılan sigortalı sayısı, ilgili meslek veya kamu kuruluşlarının görüşü gibi unsurlar dikkate alınarak tespit edilir.

Kamu idareleri, döner sermayeli kuruluşlar kanunla kurulan kurum ve kuruluşlar ile bankalar tarafından ihale mevzuatına göre yaptırılan işlerden ve özel nitelikteki inşaat işlerinden dolayı bu işleri yapan işveren tarafından yeterli işçilik bildirilmiş olup olmadığı Kurum’ca araştırılır. Bu araştırma sonucunda yeterli işçiliğin bildirilmemiş olduğu anlaşılırsa, eksik bildirilen işçilik tutarı üzerinden hesaplanan prim tutarı, hesaplanacak gecikme cezası ve gecikme zammı ile birlikte 1 ay içinde ödenmek üzere işverene tebliğ edilir. Tebliğ edilen prim ve gecikme cezası ve gecikme zammının ödendiği veya ödeneceğinin işveren tarafından yazılı olarak taahhüt edilmesi halinde borç kesinleşir. Tebliğ edilen prim ve gecikme cezası ve gecikme zammının ödenmemesi, taahhütname verilmemesi veya Kurum’ca işyerinin denetlenmesine gerek görülmesi durumunda Kurum’ca inceleme yapılır.

Kuruma bildirilmediği tespit edilen asgarî işçilik tutarı üzerinden Kurum’ca re’sen tahakkuk ettirilen sigorta primleri, işverene tebliğ edilir. İşveren, tebliğ edilen prim borcuna karşı tebliğ tarihinden itibaren 1 ay içinde Kuruma itiraz edebilir. İtiraz takibi durdurur. Kurum’ca itirazın reddi halinde işveren, kararın tebliğ tarihinden itibaren 1 ay içinde yetkili iş mahkemesine başvurabilir. Mahkemeye başvurulması, prim borcunun takip ve tahsilini durdurmaz.

Kurum’un defter ve belge incelemeye yetkili denetim ve kontrolle görevlendirilmiş memurları tarafından veya serbest muhasebeci malî müşavirler ile yeminli malî müşavirlerce düzenlenen raporlara istinaden, Kuruma bildirilmediği tespit edilen eksik işçilik tutarının mal edildiği her bir ay için, aylık asgarî ücretin 2 katı tutarında idarî para cezası uygulanır. Ayrıca, işyeri kayıtlarının geçersizliğinden dolayı asgari ücretin yarısı tutarında idari para cezası uygulanır.

J- DENETİME ENGEL OLMAMALARI

Kurum’un denetim ve kontrolle görevlendirilmiş memurlarının; 5510 sayılı Kanun’un uygulanmasından doğan inceleme ve soruşturma görevlerini yerine getirmeleri sırasında işverenler görevlerini yapmasına engel olamazlar. Görevlerini yapmasını engellemek amacıyla işverenler cebir ve tehdit kullanamazlar.

Görevlerini yapmasına engel olan işverenler hakkında eylemleri başka bir suç oluştursa dahi, asgari ücretin 5 katı tutarında idari para cezası uygulanır. Görevlerini yapmasını engellemek amacıyla cebir ve tehdit kullanan işverenler hakkında fiil daha ağır bir cezayı gerektiren ayrı bir suç teşkil etmediği takdirde Türk Ceza Kanununun 265 inci maddesinin ikinci fıkrasına göre cezalandırılır. Ayrıca asgari ücretin 10 katı tutarında idari para cezası uygulanır.

K- SİGORTALILARI BÜNYECE ELVERİŞLİ İŞLERDE ÇALIŞTIRMALARI

Çalışma mevzuatında sağlık raporu alınması gerektiği belirtilen işlerde, böyle bir rapora dayanılmaksızın veya eldeki rapora aykırı olarak bünyece elverişli olmadığı işte çalıştırılan sigortalının, bu işe girmeden önce var olduğu tespit edilen veya bünyece elverişli olmadığı işte çalıştırılması sonucu meydana gelen hastalığı nedeniyle, Kurum’ca sigortalıya ödenen geçici iş göremezlik ödeneği işverene ödettirilir.

L- KURUM DENETİM ELEMANLARINA BİLGİ VERMELERİ

İşverenler işle ilgili gerçek ve tüzel kişiler, Kurum’un denetim ve kontrol ile görevlendirilmiş memurlarına bilgi verilmek üzere çağrıldıkları zaman gelmek, gerekli olan defter, belge ve delilleri getirip göstermek ve vermek, görevlerini yapmak için her türlü kolaylığı sağlamak ve bu yoldaki isteklerini geciktirmeksizin yerine getirmekle yükümlüdürler.

M- TEHLİKE SINIF VE DERECESİ DEĞİŞİKLİKLERİNİ BİLDİRMELERİ

Kurum, işyerinin tespit edilmiş bulunan tehlike sınıf ve derecesini yaptıracağı incelemelere dayanarak kendiliğinden veya işverenin isteği üzerine değiştirebilir. Kurum’ca yapılacak değişikliklere ilişkin kararın takvim yılından en az 1 ay önce işverene, işveren tarafından değişiklik isteğinin de takvim yılından en az 2 ay önce Kuruma bildirilmesi şarttır. Böylece karara bağlanacak değişiklikler, karar veya istekten sonraki takvim yılı başında yürürlüğe girer.

İşverenler tehlike sınıf ve derecesi ile prim oranı hakkında Kurum’ca yapılacak yazılı bildirimi aldıktan sonra 1 ay içinde Kuruma itiraz edebilir. Kurum, bu itirazı inceleyerek en geç 3 ay içinde karara bağlayarak sonucunu itiraz edene bildirir. İlgililer, Kurum’un kararı üzerine, kararın tebliğ tarihinden itibaren 1 ay içinde yetkili mahkemeye başvurabilir.

İşverenin itirazı; işyerinin tehlike sınıfı ve derecesi ile kısa vadeli sigorta kolları prim oranının tebliğine ilişkin yazının işverence tebellüğünden itibaren 1 ay içinde yapılmış ise, değiştirilen iş kolu kodu ve tehlike sınıfı ile tehlike derecesinin hatalı uygulandığı tarihten, 1 aylık süre dışında yapılmış ise, itirazın Kurum kayıtlarına intikali tarihini izleyen yılbaşından, birinci maddede belirtilen sürelerin aşılması durumunda ise, Kurum’ca yapılacak değişikliğe ilişkin kararın tebliğini izleyen takvim yılı başından geçerli olarak uygulanır.

Bu değişiklik nedeniyle tehlike sınıf ve derecesinin yükselmesi halinde, kararın işverene tebliğ edildiği tarih ile yürürlük tarihi arasındaki süreye ilişkin kısa vadeli sigorta kollarına ait prim farkının tebliği tarihini takip eden 1 ay içerisinde Kuruma ödenmesi halinde, fark prim için gecikme cezası ve gecikme zammı alınmaz. Aksi takdirde, fark primi gecikme cezası ve gecikme zammı ile birlikte tahsil olunur. Tehlike sınıf ve derecesinin düşmesi halinde ise, kısa vadeli sigorta kolları sigortası prim farkı, işverenin varsa borçlarına mahsup edilir, yoksa iade edilir. 1 ay içinde iade edilmesi halinde faiz ödenmez.

İşverenler tehlike sınıf ve derecesini etkileyebilecek her türlü değişikliği 1 ay içinde Kuruma bildirmekle yükümlüdür. Bu bildirim üzerine Kurum, yaptıracağı incelemeler sonunda tehlike sınıf ve derecesini değiştirebilir. Tehlike sınıf ve derecesini etkileyebilecek değişiklik 1 ay içinde bildirilirse bu konuda Kurum’ca verilecek karar, değişikliğin meydana geldiği tarihten sonraki aybaşından başlanarak uygulanır.

Tehlike sınıf ve derecesini etkileyebilecek değişiklik bir ay içinde bildirilmezse;

● Tehlike sınıfı yükseliyorsa, değişikliğin meydana geldiği,
● Tehlike sınıfı düşüyorsa, değişikliğin Kurum’ca öğrenildiği
tarihler esas alınmak ve bu tarihlerden sonraki ay başından itibaren uygulanmak üzere, Kurum’ca karar alınır ve ilgililere tebliğ olunur.

N- UZLAŞMA TALEBİNDE BULUNMALARI

Kurum’un denetim ve kontrolle görevli memurları tarafından devamlı mahiyetteki işyerlerinde yapılan asgari işçilik incelemesi sonucunda tespiti yapılan ve sigortalılara maledilemeyen fark sigorta primine esas kazanç matrahı üzerinden gecikme cezası ve gecikme zammı ile birlikte hesaplanacak sigorta primi ve buna bağlı uygulanacak idari para cezalarında, konuya ilişkin raporun Kurum’un ilgili birimine gönderilmesinden önce işverenle uzlaşma yapılabilir. Uzlaşmaya varılması halinde, bu durum tutanakla tespit edilir. Uzlaşılan tutarlar kesin olup, uzlaşma konusu yapılan tutarlar hakkında işverence dava açılamaz ve hiçbir mercie şikâyet ve itirazda bulunulamaz. Uzlaşılan prim ve idari para cezaları, uzlaşma tutanağının düzenlendiği tarihten itibaren 1 ay içinde ödenir. İşveren, uzlaşılan idari para cezası tutarı için ayrıca peşin ödeme indiriminden yararlandırılmaz. Uzlaşılan tutarların, bu sürede tam olarak ödenmemesi halinde uzlaşma bozulur ve uzlaşılan tutarlar kazanılmış hak teşkil etmez. Uzlaşmanın temin edilememiş veya uzlaşma müzakeresinde uzlaşmaya varılamamış olması veya uzlaşmanın bozulması hallerinde işveren, bu konuya ilişkin daha sonra uzlaşma talep edemez.

Uzlaşma neticesinde indirim yapılması nedeniyle tahsil edilmemiş olan sigorta primlerinin daha sonra Kurum veya mahkeme kararıyla sigortalılara mal edilmesi halinde, daha önce eksik tahsil olunan sigorta primleri, sigortalının çalıştığı süre ve sigorta primine esas kazancı dikkate alınarak gecikme cezası ve gecikme zammı ile birlikte tahsil olunur.[9]

III- SONUÇ

Görüleceği üzere, yeni sosyal güvenlik reformu ile işverenler tarafından Kuruma yapılacak tüm bildirimlerin e-sigorta yolu ile yerine getirilecek olması önemli bir adımdır.

Kuruma verilen sigortalı işe giriş bildirgesi, işyeri bildirgesi ile aylık prim ve hizmet belgesinin daha önceki mevzuatta sadece yasal sürede verilmemesinden dolayı idari para cezası uygulaması varken, 01.10.2008 tarihinden itibaren yasal sürede verilmesine ilaveten Kurum’ca belirlenen şekle ve usule uygun olarak vermemek ve Kurum’ca internet, elektronik veya benzeri ortamda göndermekle zorunlu tutulduğu hâlde anılan ortamda göndermemek fiilleri eklenmiştir.

Kurum’un denetim ve kontrolle görevlendirilmiş olan Kurum’un denetim ve kontrolle görevlendirilmiş ilgili memurlarının 5510 sayılı Kanun’un uygulaması ile görevlerini yapmaları sırasında işverenler tarafından engel olunması ve cebir/tehdit kullanılması durumunda da idari para cezaları öngörülmüştür.

Sigortalıların çalışmaya başlatıldıkları gün Kuruma bildirilmesinde istisnai işyerleri sayısı artırılarak, daha önceki uygulamada inşaat işyerlerine balıkçılık ve tarım işyerleri de dâhil edilmiştir.

Sigortalıların işten ayrılmalarında çıkış işlemleri sadece aylık prim ve hizmet belgesinde gösterilmekteyken, ayrıca bir belge ile de bildirilmesi hüküm altına alınmıştır. Hizmet akdinin sona erdiği tarihi takip eden 10 gün içinde sigortalı işten ayrılış bildirgesi ile bildirimin yapılması zorunlu kılınmıştır. 01.08.2009 tarihinden itibaren de, sigortalı işten ayrılış bildirgesinin verilmemesi durumunda idari para cezası uygulaması getirilmiştir.

İş kazası veya meslek hastalıkları vizite kâğıdı ile Kuruma bildirilmekteyken, iş kazası ve meslek hastalığı bildirgesi ile bildirimi zorunluluğu getirilmiştir.

Devamlı işyerlerinde yapılan (sektör denetimleri; otel, dershane, özel hastaneler, fırın, otobüs işletmeleri gibi) asgari işçilik incelemelerinde re’sen tahakkuk ettirilen sigorta primine esas kazanç tutarlarının sigortalılara mal edilemeyen tutarları için uzlaşma müessesesi getirilmiş olması da işverenlerimiz açısından önemli bir gelişmedir.[10]

[1] Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) kastedilmektedir.
[2] Sosyal Güvenlik İl/Sosyal Güvenlik Merkezi Müdürlüğü kastedilmektedir.
[3] Mahmut ÇOLAK, Sosyal Güvenlik Mevzuatı Uygulamaları, Maliye Postası, Ankara, Şubat 2009
[4] Kurum Müfettişleri ila Sosyal Güvenlik Kontrol Memurları kastedilmektedir.
[5] 28.02.2009 tarih ve 27155 mükerrer sayılı Resmi Gazete’de yayımlanmıştır.
[6] Sosyal güvenlik sicil numarası olarak T.C. Kimlik Numaraları kullanılacaktır.

[7] 08.05.2008 tarih ve 26870 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanmıştır.
[8] 18.11.2008 tarih ve 27958 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanıp, 01.01.2009 tarihinde yürürlüğe girmiştir.
[9] ÇOLAK Mahmut, 5510 Sayılı Yasada 4a’lı Sigortalıları Çalıştıran İşverenlerin Sosyal Sigorta Yükümlülükleri, Türmob, Ankara, Kasım 2008
[10] www.vergi.tc

Kaynak: Mahmut ÇOLAK*